Kokhalzen bij nieuwe structuren

De eerste keer denk je dat hij stikt.

Eén hap van iets onbekends en het komt er meteen weer uit, met de hele reflex erbij: tranende ogen, een rug die krom trekt, soms de hele maaltijd die eruit gaat. Je schiet overeind, je haalt het weg, je bent er de rest van de dag mee bezig.

Wat je op zo'n moment nodig hebt is het verschil tussen kokhalzen en verslikken. Kokhalzen is meestal een normale beschermende reflex. Verslikken betekent dat er voedsel of drinken in de luchtweg terechtkomt. Dat vraagt een andere beoordeling. Voor een ouder zien ze er bijna hetzelfde uit.

Kokhalzen of verslikken

Kokhalzen is een reflex die de luchtweg beschermt vóórdat er iets in komt. Achter in de mond zit een gebied dat bij aanraking een samentrekking in gang zet die alles naar voren terugstuurt. Meestal maakt een kind geluid, wordt het rood en is het binnen een halve minuut weer rustig.

Verslikken is wat de reflex probeert te voorkomen: er komt iets in de luchtweg. Dan zie je hoesten dat niet meteen stopt, benauwdheid, een piepend of gierend geluid, soms een blauwe waas rond de lippen. Bij benauwdheid, een blauwe kleur of hoesten dat aanhoudt: bel direct 112 of je huisartsenpost. Loopt het goed af maar gebeurt het regelmatig, dan is dat een reden om het bij je huisarts of behandelaar te melden. Verslikken kan namelijk ook onopgemerkt gebeuren. Dat is precies waarom een logopedist ernaar kijkt en niet jij.

De reflex zelf heeft iedereen. Bij baby's ligt het gevoelige gebied verder naar voren, omdat zij nog niet kunnen kauwen en beschermd moeten worden tegen te grote stukken.

Bij de meeste kinderen wordt dat gebied minder gevoelig zodra ze leren kauwen en met verschillende structuren omgaan. Die oefening maakt dat de reflex minder snel aanslaat.

Daar zit de valkuil. Een kind dat vaak kokhalst gaat structuren vermijden. Daarmee valt de oefening weg en blijft de reflex gevoelig. Bij kinderen die via een sonde gevoed worden, gebeurt hetzelfde: de mond doet niet mee, dus de reflex blijft waar hij was.

Waarom structuur de aanleiding is

Wat ouders vaak zien: de smaak is niet het probleem. Hetzelfde product gaat wel als het glad is en niet als er stukjes in zitten. Yoghurt zonder gaat goed, yoghurt met stukjes fruit niet. Soep is goed tot er iets in drijft.

Dat komt doordat de mond dan twee dingen tegelijk moet doen. Een gladde structuur kun je doorslikken. Een structuur met stukjes moet je eerst herkennen, dan verplaatsen, dan kauwen, dan verzamelen en dan doorslikken. Gaat er in die reeks iets mis, dan komt er een stuk op een plek waar het niet hoort. Dan slaat de reflex aan.

Gemengde structuren zijn daarom het lastigst. Niet omdat ze vies zijn, maar omdat ze onvoorspelbaar zijn.

Wat wij fout deden

Bij ons werd kokhalzen jarenlang een gebeurtenis. Onze zoon kokhalsde, wij schoten overeind, het bord ging weg en de maaltijd was voorbij. Goedbedoeld. Het leerde hem precies het verkeerde: dat kokhalzen een einde maakt aan iets wat hij liever niet deed.

In de behandelkamer zag ik voor het eerst iemand er anders op reageren. De logopedist keek even op, gaf hem een washandje en ging verder waar ze was. Geen paniek, geen troostronde, geen nieuwe poging met dezelfde hap. Binnen een minuut zat hij weer rustig aan tafel.

Wat je op het moment zelf doet

Blijf rustig en zeg weinig

Kokhalzen is naar om te zien en gaat bij de meeste kinderen vanzelf over. Als jij schrikt, wordt het een gebeurtenis. Wacht het af, geef hem een doekje, ga verder met wat je deed. Dat is wat wij in de behandelkamer zagen en wat ons het meest heeft geholpen.

Laat hem schoonmaken

Onze zoon wilde zijn handen en de tafel meteen schoon hebben. Daarna legde hij het washandje netjes terug. Dat is geen aanstellerij maar zijn manier om weer grip te krijgen. Een washandje binnen bereik hoort bij de maaltijd.

Ga niet terug naar dezelfde hap

Nog een keer proberen direct na een kokhalsmoment werkt bijna nooit. Zet de stap kleiner: van happen terug naar aanraken of ruiken.

Stop niet met de hele maaltijd

Als je de tafel opheft na een kokhalsmoment, leert hij dat kokhalzen de maaltijd beëindigt. Blijf zitten bij wat wel gaat.

Wat op de langere termijn helpt

• Werk buiten de maaltijd. Structuren leren kennen gaat beter als er niets gegeten hoeft te worden.
• Werk in kleine stappen. Kijken, aanraken, ruiken, tegen de lippen, aan de tanden, in de mond. Elke stap telt, ook als er niets gegeten wordt.
• Verander één eigenschap per keer. Van gladde yoghurt naar yoghurt met heel fijne stukjes is een stap. Naar muesli is een sprong die je nog niet gaat maken.
• Laat hem het zelf in zijn mond stoppen. Wie zelf de hand beweegt, weet wat er aankomt. Onverwachte aanraking achter in de mond wekt de reflex veel sneller dan aanraking die je zag komen.
• Oefen ook met de mond zonder eten. Blazen, likken, een tandenborstel. Vraag je logopedist wat past.

Wie hierin gespecialiseerd is

Bij kinderen die via een sonde gevoed worden of lang gevoed zijn, blijft de reflex vaak gevoelig omdat de mond nauwelijks aan bod komt. Vraag in dat geval expliciet naar mondstimulatie naast de sondevoeding.

De preverbaal logopedist is de behandelaar voor dit onderwerp. Zij kijkt naar de mondmotoriek en werkt met structuuropbouw. Een diëtist let ondertussen op de voeding, zodat het oefenen niet ten koste gaat van wat hij binnenkrijgt. Bij ernstige of langdurige klachten volgt een gespecialiseerd eetteam waar deze disciplines samenwerken.